विकासाचा हा वारसा कसा ढासळला?
देश: भारताच्या इतिहासात पश्चिम बंगाल आणि विशेषतः कोलकाता शहराचा असा काळ होता जेव्हा ते केवळ देशाचेच नव्हे तर संपूर्ण आशियाचे एक महत्त्वाचे आर्थिक आणि सांस्कृतिक केंद्र होते. 18 व्या आणि 19 व्या शतकात ब्रिटिश काळात, कोलकाता हे ब्रिटिश साम्राज्यातील दुसऱ्या क्रमांकाचे महत्त्वाचे शहर मानले जाई. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, आधुनिक सिंगापूरचे निर्माते ली कुआन येयू यांनी जेव्हा सिंगापूरच्या विकासाचा रोडमॅप तयार करण्यास सुरुवात केली, तेव्हा त्यांनी कोलकात्याच्या तत्कालीन नगररचना आणि व्यापार संस्कृतीचा अभ्यास केला होता. त्या काळी बंगालचा जीडीपी आणि औद्योगिक उत्पादन देशात अव्वल होते.
विकासाचा हा वारसा कसा ढासळला?
19 व्या शतकाच्या अखेरीस आणि 20 व्या शतकाच्या सुरुवातीला बंगालमध्ये ताग, कोळसा आणि कापड उद्योगांची मोठी भरभराट झाली होती. स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतरही मुंबईसोबत कोलकात्याची स्पर्धा होती. मात्र, 1960 च्या दशकापासून सुरू झालेल्या राजकीय अस्थिरतेमुळे चित्र बदलू लागले.
अनेकांचे असे मत आहे की, गेल्या काही दशकांत बंगालच्या औद्योगिक संस्कृतीला ग्रहण लागले आहे. कम्युनिस्ट राजवटीतील ‘संप’ आणि ‘टाळेबंदी’ च्या राजकारणामुळे मोठे उद्योग राज्याबाहेर गेले. त्यानंतर 2011 मध्ये तृणमूल काँग्रेसची (TMC) सत्ता आल्यावर मोठ्या परिवर्तनाची अपेक्षा होती. परंतु, विरोधकांचा आरोप आहे की, टीएमसीच्या गेल्या 30 वर्षांच्या (डाव्या आघाडीसह एकत्रित प्रभाव काळ) राजकीय वर्चस्वाखाली बंगालमध्ये ‘सिंडिकेट राज’ आणि भ्रष्टाचाराने मूळ धरले आहे. टाटांच्या नॅनो प्रकल्पासारखे मोठे प्रकल्प राज्याबाहेर गेल्याने बंगालच्या औद्योगिकीकरणाला मोठा धक्का बसला.
आज सिंगापूर हे जगातील आर्थिक केंद्र बनले आहे, तर दुसरीकडे आपला जुना वारसा जपण्यात आणि नवीन गुंतवणूक आकर्षित करण्यात बंगाल पिछाडीवर पडला आहे. बंगालचे बौद्धिक वैभव आजही कायम असले, तरी औद्योगिक आणि आर्थिक पुनरुज्जीवनासाठी आता ठोस धोरणांची गरज व्यक्त होत आहे.
